Mevcut Binalarda Deprem Performans Değerlendirmesi

Türkiye'deki yapı stokunun önemli bir bölümü, bugünkü deprem yönetmeliğinden önce tasarlanmış ve yapılmıştır. Bu binaların bir depremde nasıl davranacağını anlamanın yolu, yerinde inceleme, malzeme deneyleri ve yapısal analizlere dayanan bir deprem performans değerlendirmesidir. Değerlendirme sonucunda binanın mevcut haliyle hedeflenen performansı sağlayıp sağlamadığı, güçlendirme gerekip gerekmediği ya da yeniden yapımın daha doğru olup olmadığı konusunda karar verilir. Mevcut binaların değerlendirilmesi ve güçlendirilmesine ilişkin esaslar Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği'nde (TBDY 2018) tanımlanmıştır.

Deprem Performans Değerlendirmesi Ne Zaman Gerekir?

• Yönetmelik öncesi dönemde yapılmış binaların risk düzeyinin bilinmek istenmesi
• Kullanım değişikliği, kat ilavesi veya önemli tadilat planlanması
• Okul, hastane ve kamu binaları gibi deprem sonrası kullanılması gereken yapılar
• Depremde hasar görmüş binaların kullanılabilirliğinin belirlenmesi
• Yatırım, satın alma veya sigorta kararları öncesinde teknik inceleme

Kentsel dönüşüm kapsamındaki riskli yapı tespiti farklı bir mevzuata dayanan ayrı bir süreçtir; amacı yapının riskli olup olmadığını belirlemektir. Performans değerlendirmesi ise güçlendirme tasarımına esas olacak daha ayrıntılı bir mühendislik çalışmasıdır. Süreç için kentsel dönüşüm süreci yazımıza bakabilirsiniz.

Bilgi Toplama

Değerlendirmenin güvenilirliği, toplanan bilginin kapsamına bağlıdır:

1. Belge incelemesi: Mimari ve statik projeler, zemin etüdü ve varsa önceki raporlar incelenir.
2. Rölöve: Taşıyıcı sistemin geometrisi, kolon ve kiriş boyutları, aks ölçüleri yerinde ölçülür; gerekirse lazer tarama kullanılır.
3. Beton dayanımı: Taşıyıcı elemanlardan karot numuneleri alınarak laboratuvarda basınç deneyi yapılır.
4. Donatı tespiti: Donatı tarama cihazlarıyla ve sıyırma yoluyla donatı çapı, aralığı, etriye düzeni ve paspayı belirlenir; korozyon durumu incelenir.
5. Zemin bilgisi: Zemin sınıfı ve özellikleri zemin etüdüyle belirlenir; bkz. zemin etüdü.
6. Hasar ve düzensizlikler: Çatlaklar, yumuşak kat, kısa kolon, ağır çıkmalar ve sonradan yapılmış değişiklikler kaydedilir.

Yönetmelik, toplanan bilginin kapsamına göre bilgi düzeyleri tanımlar; bilgi düzeyi arttıkça analiz sonuçlarına olan güven de artar.

Analiz ve Performans Düzeyleri

Toplanan verilerle binanın yapısal modeli oluşturulur ve yönetmelikte tanımlanan deprem etkileri altında analiz edilir. Elemanların hasar durumu ve binanın genel davranışı, yönetmelikteki performans düzeyleriyle karşılaştırılır: Kesintisiz Kullanım, Sınırlı Hasar, Kontrollü Hasar ve Göçmenin Önlenmesi. Binanın kullanım amacına göre hangi deprem düzeyinde hangi performansın hedefleneceği yönetmelikte belirlenir.

Analiz sonucunda üç ana sonuçtan biri çıkar:

• Bina hedeflenen performansı sağlıyor; güçlendirme gerekmiyor.
• Bina hedeflenen performansı sağlamıyor; güçlendirme ile sağlanabilir.
• Güçlendirme teknik veya ekonomik olarak uygun değil; yeniden yapım değerlendirilmeli.

Raporlama ve Sonraki Adımlar

Değerlendirme raporu; bina bilgilerini, yapılan deneyleri, analiz yöntemini, sonuçları ve önerileri içerir. Güçlendirme gerekiyorsa güçlendirme projesi hazırlanır ve ilgili idarenin onayına sunulur. Güçlendirme seçeneklerinin maliyeti, kullanıcıların binada kalıp kalamayacağı ve yapım süresi birlikte değerlendirilerek karar verilir.

Sık Yapılan Hatalar

• Yeterli karot ve donatı tespiti yapmadan yalnızca projeye dayanarak analiz yapmak
• Sonradan yapılmış değişiklikleri (kaldırılmış duvar, eklenmiş kat) rölövede atlamak
• Zemin koşullarını varsayımla belirlemek
• Rapor sonuçlarını kullanıcılarla anlaşılır biçimde paylaşmamak
• Güçlendirme maliyetini yeniden yapım seçeneğiyle karşılaştırmamak

Sonuç

Deprem performans değerlendirmesi, mevcut bir binanın depremdeki davranışını tahmin etmenin en güvenilir yoludur. Kapsamlı bilgi toplama, doğru modelleme ve açık raporlama; güçlendirme ya da yeniden yapım kararının sağlam bir teknik temele oturmasını sağlar. STDA İnşaat, mevcut binaların değerlendirilmesi, güçlendirme projelerinin koordinasyonu ve uygulama kontrolü konularında işverenlere destek verir; ayrıntılar için hizmetlerimiz sayfasını ziyaret edebilirsiniz.