Kazı ve Göçük Güvenliği

Kazı işleri, şantiyede en ağır sonuçlara yol açabilen çalışma türlerinden biridir. Bir hendekte çalışan işçinin üzerine toprak çökmesi saniyeler içinde olur ve kurtarma çoğu zaman çok geç kalır. Göçüklerin çoğu, kazının yeterli destek veya eğim olmadan yapılması, kazı kenarına yük bırakılması ve günlük kontrollerin atlanması gibi önlenebilir nedenlerden kaynaklanır. Kazı ve göçük güvenliği, bu nedenlerin tek tek ortadan kaldırılmasıyla sağlanır. Kazılarda iş sağlığı ve güvenliği gereklilikleri Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği'nde yer alır.

Göçük Neden Olur?

• Zeminin tipi ve yeraltı suyu durumunun bilinmeden kazı yapılması
• Şevin zeminin dayanabileceğinden dik açılması veya iksa yapılmaması
• Kazı kenarına zemin, malzeme veya ağır makine yerleştirilmesi
• Yağmur, sızıntı veya kırık boru nedeniyle zeminin suya doyması
• Yakındaki trafik, makine ve titreşim
• Önceki kazı veya dolgu nedeniyle zeminin gevşemiş olması
• Kazı sonrası gözleme ve günlük kontrolün yapılmaması

Kazıya Başlamadan Önce

1. Yeraltı hatlarını tespit edin: Elektrik, doğalgaz, su, kanalizasyon ve haberleşme hatlarının yerleri ilgili kurumlardan ve yerinde taramayla belirlenir; hatların yanında elle kazı yapılır.
2. Zemin ve su durumunu öğrenin: Zemin etüdü ve gözlemle zemin türü, yeraltı suyu ve komşu yapılar değerlendirilir; bkz. zemin etüdü.
3. Kazı yöntemini belirleyin: Kazı derinliği ve zemine göre uygun şev eğimi veya iksa (palplanş, kazık, panel, destek) seçilir; iksa tasarımı yetkin mühendislikçe yapılır. Bkz. kazı ve iksa.
4. Kazı planı ve risk değerlendirmesi yapın: Çalışma yöntemi, giriş-çıkış, malzeme yeri, trafik ve acil durum planlanır.
5. Çalışanları eğitin: Kazı işinde çalışanlar tehlikeler ve önlemler konusunda bilgilendirilir.

Kazıda Göçük Güvenliği: Alınacak Önlemler

• Şev veya iksa: Dik kazı yüzeyi, iksa olmadan bırakılmaz; şev eğimi zemine uygun olmalıdır. Belirli derinliğin üzerindeki kazılarda mevzuat ve proje gerekliliklerine uyulur.
• Kazı kenarı yükü: Kazı kenarından yeterli mesafede malzeme istiflenir; makine ve araçlar kazıdan güvenli mesafede çalışır.
• Giriş ve çıkış: Kazıya merdiven veya rampa ile güvenli giriş-çıkış sağlanır; çalışma yerinden çıkışa kısa mesafe bırakılır.
• Kenar koruması: Kazı çevresi korkuluk, bariyer ve uyarı levhalarıyla kapatılır; gece ışıklandırma yapılır. Düşme önlemi için yüksekte çalışma ve düşme önleme yazımıza bakabilirsiniz.
• Su kontrolü: Yağış ve yeraltı suyu pompajla ve drenajla uzaklaştırılır; suya doymuş zeminde çalışılmaz.
• Havalandırma ve gaz: Derin ve kapalı kazılarda zararlı gaz ve oksijen eksikliği riski değerlendirilir; gerekirse ölçüm yapılır.
• Trafik ve makine: Kazı alanında araç ve makine hareketi planlıdır; operatör ve işaretçi iletişimi sağlanır.
• İzleme: Derin kazılarda iksa ve çevre izlenir; bkz. kazı ve iksa izleme ölçümleri.

Günlük Kontrol Listesi

• Kazı yüzeylerinde çatlak, kabarma, çökme ve su sızıntısı var mı?
• Şev ve iksa projeye uygun mu; destekler yerinde ve sağlam mı?
• Kazı kenarında malzeme ve makine güvenli mesafede mi?
• Giriş ve çıkış yolları açık ve güvenli mi?
• Yağış sonrası zemin ve iksa yeniden kontrol edildi mi?
• Yeraltı hatlarına yaklaşırken gerekli önlem alındı mı?
• Çalışanlar KKD kullanıyor mu ve kazıdaki tehlikeleri biliyor mu?
• Acil durum ekipmanı ve kurtarma planı hazır mı?

Göçük Olursa Ne Yapılmalı?

Göçük anında hızlı ve doğru müdahale hayat kurtarır, ancak yanlış müdahale ikinci bir göçüğe yol açabilir. Acil durum planında şunlar önceden belirlenmelidir: alarm verme yöntemi, kazı çevresini boşaltma, 112'ye ve yetkililere bildirim, eğitimli kurtarma ekibi, kazıya girmeden önce çevrenin güvenliğinin sağlanması ve ilk yardım. Planlama ve tatbikat için şantiyede acil durum planı yazımıza, genel iş güvenliği düzeni için şantiyede iş sağlığı ve güvenliği yazımıza bakabilirsiniz.

Sık Yapılan Hatalar

• Yeraltı hatlarını tespit etmeden makineyle kazı yapmak
• İksa veya uygun şev olmadan hendekte çalışmak
• Kazı kenarına zemin ve malzeme yığmak
• Yağış sonrası kontrol yapmadan kazıya girmek
• Giriş-çıkış yolu bırakmamak
• Kazı çevresinde korkuluk ve uyarı levhası kullanmamak
• Göçük için kurtarma planı hazırlamamak

Sonuç

Kazı ve göçük güvenliği, zemini tanıma, uygun destek ve eğim, kazı kenarı disiplini, su kontrolü ve günlük gözetim ile sağlanır. Göçük riski önlemlerle büyük ölçüde azaltılabilen, ancak ihmal edildiğinde ağır sonuçlara yol açan bir risktir. STDA İnşaat, projelerde iş sağlığı ve güvenliği organizasyonunun kurulması ve saha denetimlerinde destek verir; ayrıntılar için hizmetlerimiz sayfasını ziyaret edebilirsiniz.