Kazı ve İksa İmalatı

Bodrum katlı her yapı bir kazıyla başlar. Kazı derinleştikçe zeminin kendi kendini tutma kapasitesi azalır; komşu binalar, yollar ve altyapı hatları risk altına girer. İksa sistemi, kazı şevlerini destekleyerek bu riskleri kontrol altına alan geçici ya da kalıcı yapıdır. Kazı ve iksa, projenin ilk ve çoğu zaman en riskli imalatıdır; bu rehberde tasarımdan hakedişe kadar temel konuları özetliyoruz.

Ölçü birimleri

Kazı m³ · Fore kazık m · Ankraj m / adet

Temel dayanaklar

Zemin etüdü · TBDY 2018 · TS EN 1997

Kritik kontrol

Kademe derinliği ve deplasman izleme

Ana maliyet kalemleri

Kazı ve nakliye, kazık, ankraj, pompaj, izleme

Tanım ve Kapsam

Kazı imalatı; bitkisel toprağın sıyrılması, temel seviyesine kadar zeminin kazılması ve kazı malzemesinin sahadan uzaklaştırılmasını kapsar. İksa ise kazı çevresini destekleyen perde, kazık, ankraj, destek (payanda) ve kuşak kirişlerinden oluşan sistemdir. Sığ kazılarda ve açık alanlarda güvenli şev açısıyla kazı yapılabilir; şehir içinde, parsel sınırına kadar inen bodrumlarda ise iksa zorunlu hale gelir.

Kazı ve iksa imalatı, temel ve su yalıtımı imalatından önce gelir ve iş programında kritik yolun başında yer alır. Kazıda yaşanan bir gecikme, projenin tamamını kaydırır.

Projelendirme Esasları

• Zemin etüdü: Zemin tabakaları, mukavemet parametreleri, yeraltı suyu seviyesi ve kaya durumu iksa tasarımının girdisidir. Etüdün kapsamı kazı derinliğine uygun olmalıdır; bkz. zemin etüdü neden projenin başında.
• Komşu yapılar ve altyapı: Komşu binaların temel tipi ve derinliği, yol ve altyapı hatlarının konumu, iksa sisteminin seçimini ve izin verilen deplasmanları belirler.
• Yükler: Toprak ve su basınçları, komşu yapı ve trafik sürşarjları, deprem etkisi hesaba katılır.
• Kademeli kazı planı: Her kazı kademesinin derinliği ve ankraj/destek seviyeleri projede tanımlanır; uygulama bu sıraya bağlı kalır.
• Geçici ve kalıcı durum: İksa geçici mi olacak, yoksa bodrum perdesinin parçası mı (kalıcı) olacak, baştan kararlaştırılır.
• Yeraltı suyu: Su seviyesinin düşürülmesi gerekiyorsa pompaj sisteminin komşu yapılara etkisi (oturma) değerlendirilir.

Tasarım geoteknik uzmanlık gerektirir; proje ve hesaplar yürürlükteki yönetmelik ve standartlara göre hazırlanır, uygulamada projeden sapma müellif onayı olmadan yapılmaz.

Proje Detayları

• Başlık kirişi: Kazık başlarını birbirine bağlayan betonarme kiriş; ankraj ve izleme noktaları için de referanstır.
• Kuşak (vale) kirişleri: Ankraj veya destek kuvvetlerini perdeye yayan yatay elemanlar.
• Ankraj kafaları: Ankraj plakası, kama ve kilitleme düzeni; korozyon koruması kalıcı ankrajlarda ayrıca önemlidir.
• Kazıklar arası zemin koruması: Aralıklı kazıklarda kazıklar arasına hasırlı püskürtme beton.
• Drenaj detayları: Perde arkası drenaj delikleri, barbakanlar ve taban drenaj kanalları.
• Köşe ve dönüş bölgeleri: Ankrajların birbirini kesmemesi için açı ve boy düzenlemesi.

Sistemler

• Şevli kazı: İksasız, güvenli şev açısıyla yapılan kazı; geniş alan ve uygun zemin gerektirir.
• Fore kazık perdeler: Yan yana veya aralıklı fore kazıklar ve başlık kirişiyle oluşturulur; orta ve derin kazılarda en yaygın çözümdür. Sekant (kesişen) kazık perdeler su geçirimsizlik sağlar.
• Ankrajlı perdeler: Kazı derinleştikçe perdeyi zemine bağlayan öngermeli ankrajlarla yatay yük karşılanır.
• Destekli (payandalı) sistemler: Ankraj yapılamayan durumlarda (komşu bodrum, altyapı) çelik destek ve kuşaklarla perde karşılıklı desteklenir.
• Mini kazık ve püskürtme beton (zemin çivisi): Sınırlı alanlarda ve sığ-orta kazılarda ekonomik çözüm sağlar.
• Diyafram duvarlar: Yüksek yeraltı suyu ve çok derin kazılarda, aynı zamanda kalıcı bodrum duvarı olarak kullanılabilir.
• Palplanş: Çelik levhaların çakılmasıyla oluşturulan geçici perde; yumuşak zeminlerde ve su yapılarında kullanılır.

Malzeme Çeşitleri ve Sınıfları

• Kazık betonu: Statik projede belirlenen sınıfta, kazık dökümüne uygun yüksek kıvamlı beton; tremi borusuyla alttan yukarı dökülür.
• Donatı kafesleri: Nervürlü donatıdan hazırlanan, taşıma ve indirme sırasında şeklini korumaya uygun kafesler; paspayı için halka takozlar.
• Ankraj tendonları: Öngerme halatı (çok telli) veya ankraj çubukları; enjeksiyon için çimento şerbeti.
• Püskürtme beton ve hasır çelik: Kazıklar arası ve şev yüzeyi koruması.
• Kazı sınıfları: Birim fiyatlarda zemin; toprak, küskülük, yumuşak kaya, sert kaya ve çok sert kaya olarak sınıflandırılır. Sınıf, kazı yöntemini ve maliyeti doğrudan değiştirir.

Karşılaştırma Tabloları

Sistem	Uygun derinlik	Su geçirimsizlik	Hız	Not
Şevli kazı	Sığ	Yok	Yüksek	Geniş alan gerekir
Mini kazık + püskürtme beton	Sığ-orta	Düşük	Yüksek	Dar sahalarda pratik
Aralıklı fore kazık + ankraj	Orta-derin	Düşük	Orta	En yaygın çözüm
Sekant kazık perde	Orta-derin	Yüksek	Orta	Yeraltı suyu varsa
Diyafram duvar	Derin	Yüksek	Orta	Kalıcı perde olarak kullanılabilir
Palplanş	Sığ-orta	Orta-yüksek	Yüksek	Yumuşak zemin, geçici

Destek türü	Avantaj	Kısıt
Öngermeli ankraj	Kazı alanı açık kalır, hızlı ilerleme	Komşu parsel izni, altyapı hatları
Çelik destek (payanda)	Komşu parsele girmez	Kazı içinde engel, iş makinesi hareketini kısıtlar

Uygulama Adımları

1. Mevcut durumKomşu yapı ve altyapı tespiti, fotoğraf
2. AplikasyonKazık ve perde eksenlerinin işaretlenmesi
3. Kazık imalatıDelgi, donatı kafesi, tremi ile döküm
4. Başlık kirişiKazık başı kırımı ve kiriş dökümü
5. Kademeli kazıProjedeki kademe derinliğine kadar
6. Ankraj / destekDelgi, enjeksiyon, germe ve kilitleme
7. İzlemeDeplasman ve komşu yapı ölçümleri
8. TabanTaban kontrolü, drenaj ve grobeton

1. Komşu yapıların ve altyapı hatlarının mevcut durumu tespit edilir ve tutanakla belgelenir.
2. Kazık veya perde elemanları imal edilir; kazık başları kırılarak başlık kirişi dökülür.
3. Kazı, projedeki kademe derinliğine kadar yapılır; her kademede ankraj veya destek tamamlanmadan bir sonraki kademeye geçilmez.
4. Yeraltı suyu varsa drenaj, kuyu veya pompaj ile su seviyesi kontrol edilir.
5. İzleme ölçümleri kazı boyunca düzenli yapılır ve sınır değerler aşıldığında önlem planı devreye girer.
6. Temel seviyesinde zemin tabanı etüt raporuyla karşılaştırılır; ardından grobeton dökülür.

Kontrol Noktaları ve Test Planı

Aşama	Kontrol	Kayıt
Kazık delgisi	Konum, düşeylik, derinlik, taban temizliği	Kazık imalat formu
Kazık dökümü	Beton miktarı (teorik ve gerçek), tremi düzeni	Döküm tutanağı
Kazık bütünlüğü	Projede öngörülen bütünlük deneyleri	Deney raporu
Ankraj	Delgi boyu, enjeksiyon, çekme (uygunluk) deneyleri, kilitleme yükü	Ankraj formu
İzleme	İnklinometre, topografik ölçüm, komşu yapı çatlak takibi	İzleme raporu
Taban	Zemin tipinin etüt raporuyla uyumu	Taban kabul tutanağı

Deney türleri ve sıklıkları geoteknik projede ve şartnamede belirlenir; tüm kontroller bir test ve muayene planı içinde tanımlanmalıdır.

Metraj ve Ölçüm Kuralları

• Kazı: Kazı öncesi ve sonrası alınan enkesitler veya sayısal arazi modeliyle m³ olarak hesaplanır; zemin sınıflarına göre ayrı ayrı ölçülür.
• Nakliye: Kazı malzemesinin taşınması mesafe ve hacme göre ayrı kalemdir; döküm sahası mesafesi maliyeti önemli ölçüde değiştirir.
• Fore kazık: Çap ve beton sınıfına göre metre olarak; boş delgi boyu, donatı ve kazık başı kırımı ayrıca tanımlanır.
• Ankraj: Boy (m) ve adet olarak; deneyler ve germe ayrı kalem olabilir.
• Pompaj ve izleme: Süre veya götürü olarak sözleşmede açıkça tanımlanmalıdır.

Ayrıntılar için metraj nasıl yapılır yazımıza bakabilirsiniz.

Birim Fiyat Analizi ve Fiyat Mertebeleri

Birim Fiyat Aralıkları (USD, KDV Hariç)

Aralıklar, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı'nın Eylül 2026 inşaat birim fiyat listesindeki (yayım: 3 Eylül 2026) değerlerin, yayım tarihinden bir ay önceki TCMB döviz satış kuruyla (3 Ağustos 2026: 1 USD = 47,5352 TL) dolara çevrilmesi ve %20–%50 eklenmesiyle hesaplanmıştır. Bakanlık birim fiyatlarına KDV ile yüklenici genel gideri ve kârı dahil değildir.

Poz	Kalem	Bakanlık (Eylül 2026)	USD karşılığı	Piyasa aralığı (+%20–50)
15.120.1101	Makine ile her derinlikte toprak kazısı (derin kazı)	99,78 TL/m³	≈ 2,1 USD/m³	2,5–3,1 USD/m³ + KDV
15.120.1005	Makine ile yumuşak kaya kazısı (serbest kazı)	194,83 TL/m³	≈ 4,1 USD/m³	4,9–6,1 USD/m³ + KDV
15.140.1004	Ø65 cm fore kazık (C20/25, 18–36 m)	4.618,08 TL/m	≈ 97 USD/m	117–146 USD/m + KDV
15.140.1005	Ø80 cm fore kazık (C20/25, 0–18 m)	5.602,69 TL/m	≈ 118 USD/m	141–177 USD/m + KDV
15.140.1207	Ø100 cm fore kazık (C30/37, 0–18 m)	8.697,23 TL/m	≈ 183 USD/m	220–274 USD/m + KDV

Kazı pozlarına kazı malzemesinin uzak mesafeye taşınması dahil değildir; nakliye ayrıca hesaplanır. Kazık pozlarında donatı ayrıca ölçülür.

Fiyatlar bilgi amaçlı, yaklaşık aralıklardır ve piyasa şartlarına göre değişebilir. Gerçek fiyatı; genel giderler, konaklama ve ulaşım masrafları, teknik personel giderleri ve kâr beklentisi, teknik kadro gereksinimi, ödeme şartları ve vade, işin niteliği, fiyat farkı uygulanıp uygulanmayacağı, nakliye ve döküm sahası mesafesi, iş miktarı, zemin koşulları ve akaryakıt, çelik, çimento gibi emtia fiyatlarındaki dalgalanmalar etkileyebilir. Keşif ve teklif hazırlarken güncel tedarikçi ve taşeron teklifleri esas alınmalıdır.

İşçilik ve Makine Verimlilikleri

İmalat	Tipik verimlilik	Not
Ekskavatörle toprak kazısı ve kamyona yükleme	600–1.200 m³/makine-gün	Kova hacmi, kamyon sayısı ve saha düzenine bağlı
Fore kazık delgisi (Ø65–Ø100)	40–100 m/makine-gün	Zemin, çap ve derinliğe bağlı
Ankraj delgisi ve enjeksiyonu	60–150 m/makine-gün	Zemin ve delgi yöntemine bağlı
Püskürtme beton (hasırlı)	80–150 m²/ekip-gün	Kalınlık ve yüzey düzgünlüğüne bağlı

Verimlilik; imalat şartlarına (zemin sınıfı, kademe derinliği, kazık çapı), çalışma ortamına (saha genişliği, erişim, trafik ve çalışma saati kısıtları, hava koşulları, yeraltı suyu), makine ve malzemenin zamanında sahada bulunmasına, ekibin deneyimine ve iş organizasyonuna göre önemli ölçüde değişir. Değerler planlama için yol gösterici aralıklardır.

Yaygın Marka Listesi

Aşağıdaki liste, Türkiye'de yaygın olarak kullanılan ekipman ve ürün markalarını bilgilendirme amacıyla, alfabetik ve tavsiye niteliği taşımadan verir.

• Fore kazık ve ankraj makineleri: Bauer, Casagrande, Liebherr, Soilmec
• Ekskavatör ve iş makineleri: Caterpillar, Hitachi, Hyundai, Komatsu, Volvo
• Hazır beton ve çimento: Akçansa, Batıçim, Çimsa, Limak, Nuh, OYAK
• Enjeksiyon ve katkı ürünleri: Mapei, Master Builders Solutions, Sika

Teknik Şartname

• Uyulacak yönetmelik ve standartlar, geoteknik rapor ve iksa projesine atıf
• Kazı kademeleri, şev ve destek sırası; kademe derinliği sınırları
• Kazık çapı, beton sınıfı, döküm yöntemi (tremi) ve bütünlük deneyleri
• Ankraj tipi, enjeksiyon, deney ve kilitleme esasları
• İzleme programı: ölçüm türleri, sıklık, uyarı ve alarm sınırları
• Yeraltı suyu kontrolü ve pompaj sorumluluğu
• Kazı malzemesinin taşınması ve döküm sahası
• Metraj ve ödeme esasları

Şartname hazırlarken dikkat edilecekleri teknik şartname nasıl hazırlanır yazımızda anlattık.

Sık Yapılan Hatalar

• Kademe derinliğini projede öngörülenin üzerine çıkarmak
• Ankraj tamamlanmadan bir sonraki kademeye geçmek
• Yağışlı dönemde açık şevleri ve kazı tabanını korumamak
• İzleme ölçümlerini aksatmak veya sonuçlarını değerlendirmemek
• Komşu yapıların mevcut durum tespitini yapmamak
• Zemin sınıfı değişikliklerini tutanağa bağlamamak (hakediş uyuşmazlığına yol açar)

Sık Sorulan Sorular

İksa Sistemi Ne Zaman Gereklidir?

Kazı derinliği, zemin koşulları veya parsel sınırı güvenli şev açısıyla kazıya izin vermiyorsa ve komşu yapı, yol ya da altyapı hatları etkilenecekse iksa gerekir. Karar geoteknik projeyle verilir.

Fore Kazık ile Diyafram Duvar Arasındaki Fark Nedir?

Fore kazık perde, yan yana veya aralıklı silindirik kazıklardan oluşur. Diyafram duvar ise panel halinde kazılıp dökülen sürekli bir betonarme perdedir; su geçirimsizliği ve derin kazılardaki performansı daha yüksektir.

Kazı Sırasında Komşu Yapılar Nasıl Korunur?

Uygun iksa sistemi, kademeli kazı, ankraj veya desteklerin zamanında yapılması ve düzenli deplasman izlemesiyle. Kazı öncesi mevcut durum tespiti de olası anlaşmazlıklarda kayıt sağlar.

Kazı Nasıl Ölçülür ve Ödenir?

Kazı öncesi ve sonrası alınan kesitlerle m³ olarak hesaplanır; zemin sınıflarına göre ayrı birim fiyat uygulanır. Nakliye mesafeye göre ayrıca ödenir.

İlgili Yazılar ve Hizmetler

• Mobilizasyon ve şantiye yerleşim planı
• Aplikasyon, kot ve koordinat kontrolü
• Şantiyede iş sağlığı ve güvenliği
• İnşaatta hak talepleri yönetimi

STDA İnşaat, geoteknik danışmanlık ve proje yönetimi deneyimiyle kazı ve iksa imalatlarında tasarım kontrolü, uygulama takibi ve maliyet yönetimi hizmeti verir. Ayrıntılar için proje yönetimi ve hizmetlerimiz sayfalarına göz atabilirsiniz.