Elektrik Tesisatı ve Aydınlatma

Elektrik tesisatı, bir binanın bütün sistemlerine enerji taşıyan damar ağıdır: aydınlatma, prizler, mekanik cihazlar, asansörler, yangın ve güvenlik sistemleri elektrik tesisatına bağlıdır. Güvenli ve doğru boyutlandırılmış bir tesisat; yangın ve elektrik çarpması riskini azaltır, enerji kayıplarını düşürür ve ileride yapılacak değişikliklere imkân tanır. Aydınlatma ise hem görsel konforu hem de enerji tüketimini doğrudan etkiler. Bu rehberde elektrik tesisatı ve aydınlatma sistemlerinin tasarım ve uygulama esaslarını özetliyoruz.

Ölçü birimleri

Kablo m · Kablo tavası ve boru m · Pano, armatür, priz ve anahtar adet · Topraklama m veya takım

Temel dayanaklar

Onaylı elektrik projesi · Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği · Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği · TS EN 12464-1

Kritik kontrol

Kablo kesitleri, koruma elemanları, topraklama ve eş potansiyel bağlantıları, yalıtım ve süreklilik testleri

Ana maliyet kalemleri

Kablolar, panolar ve şalt malzemesi, kablo taşıma sistemleri, armatürler, jeneratör ve UPS

Tanım ve Kapsam

Elektrik tesisatı imalatı; dağıtım şebekesinden enerji alınmasını (bağlantı, ölçü ve gerektiğinde trafo), ana ve tali dağıtım panolarını, kablo ve kablo taşıma sistemlerini, aydınlatma ve priz tesisatını, kuvvet (motor ve cihaz) beslemelerini, topraklama ve yıldırımdan korunma sistemlerini, yedek güç kaynaklarını (jeneratör, UPS) ve aydınlatma armatürlerini kapsar. Zayıf akım sistemleri (data, güvenlik, yangın algılama) ayrı kalemlerdir; yangın algılama ve söndürme ayrı bir rehberde ele alınacaktır.

Projelendirme Esasları

• Mevzuat: Elektrik tesisatı, Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği ve Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği başta olmak üzere ilgili mevzuata ve dağıtım şirketinin bağlantı koşullarına göre projelendirilir; alçak gerilim tesislerine ilişkin esaslar TS HD 60364 serisinde yer alır. Güncel mevzuat her projede kontrol edilmelidir.
• Güç hesabı: Kurulu güç ve eş zamanlılık katsayılarıyla talep gücü hesaplanır; bağlantı gücü ve trafo ihtiyacı belirlenir.
• Kablo boyutlandırma: Kablo kesitleri akım taşıma kapasitesi, gerilim düşümü ve kısa devre dayanımına göre seçilir.
• Seçicilik: Koruma elemanları, bir arızada yalnızca ilgili devrenin açılacağı şekilde koordine edilir.
• Yedek güç: Kesintisiz çalışması gereken yükler (acil aydınlatma, yangın pompaları, asansörler, bilgi işlem) belirlenir; jeneratör ve UPS kapasiteleri buna göre seçilir.
• Aydınlatma tasarımı: Mahallerin aydınlık düzeyi, kamaşma ve renk ölçütleri kullanım amacına göre belirlenir; iç mekân aydınlatma esasları TS EN 12464-1'de tanımlanır.
• Enerji verimliliği: LED armatürler, gün ışığı ve hareket sensörleri, bölgesel kontrol ve gerektiğinde bina otomasyonu ile enerji tüketimi azaltılır.
• Koordinasyon: Pano odaları, şaftlar, kablo güzergâhları ve tavan içi yerleşim mekanik ve mimari projeyle koordine edilir; bkz. mekanik ve elektrik tesisat koordinasyonu.

Proje Detayları

• Ana dağıtım panosu ve pano odası: Yerleşim, havalandırma, bakım alanı ve yangın ayrımı.
• Kolon hatları: Şaftlarda kablo merdiveni veya bara sistemleri; kat panolarına dağıtım.
• Kat ve daire panoları: Devre sayısı, yedek kapasite, kaçak akım koruma.
• Kablo taşıma sistemleri: Kablo tavaları, merdivenler, kanallar ve borular; güçlü ve zayıf akım ayrımı.
• Topraklama: Temel topraklaması, eş potansiyel bara ve bağlantıları, ıslak hacimlerde tamamlayıcı bağlantılar.
• Yıldırımdan korunma: Çatı yakalama sistemleri, iniş iletkenleri ve topraklama bağlantıları.
• Yangın geçişleri: Kablo geçişlerinde yangın durdurucular; bkz. pasif yangın korunumu.

Sistemler

• Alçak gerilim bağlantı: Küçük ve orta ölçekli yapılarda dağıtım şebekesinden doğrudan besleme.
• Orta gerilim bağlantı ve trafo merkezi: Büyük yapılarda ve endüstriyel tesislerde kendi trafo merkezi.
• Kablo veya bara ile dağıtım: Yüksek akımlarda ve çok katlı yapılarda bara sistemleri kolaylık sağlar.
• Jeneratör ve UPS: Kesinti anında kritik yüklerin beslenmesi; jeneratör kısa kesintide devreye girer, UPS ise kesintisiz geçiş gereken bilgi işlem ve güvenlik yüklerini besler.
• Aydınlatma kontrolü: Anahtar ve sensörlerden, merkezi ve programlanabilir kontrol sistemlerine kadar.
• Acil durum ve yönlendirme aydınlatması: Kaçış yollarında bataryalı veya merkezi beslemeli sistemler.
• Güneş enerjisi: Çatı güneş enerjisi uygulamaları ayrı bir rehberde ele alınacaktır.

Malzeme Çeşitleri ve Sınıfları

• Kablolar: Bina içinde NYM ve NYY tipleri yaygındır; kaçış yolları ve kalabalık mekânlarda halojen içermeyen, az duman yayan kablolar tercih edilir; yangın sırasında çalışması gereken devrelerde yangına dayanıklı kablolar kullanılır.
• Panolar: Tip testli pano gövdeleri, kesiciler, kaçak akım koruma cihazları, sigortalar ve ölçü cihazları.
• Kablo taşıma: Galvanizli veya boyalı kablo tavaları, kablo merdivenleri, PVC ve çelik borular.
• Armatürler: LED armatürler; mahalle uygun koruma sınıfı (nemli ve tozlu ortamlar için yüksek IP).
• Anahtar ve prizler: Sıva altı ve sıva üstü; ıslak hacimlerde uygun koruma sınıflı ürünler.
• Topraklama malzemeleri: Bakır veya galvanizli iletkenler, topraklama çubukları, eş potansiyel baraları.

Ürünlerin belgeleri ve uygunluk işaretleri malzeme onay süreci kapsamında kontrol edilir.

Karşılaştırma Tabloları

Dağıtım yöntemi

Yöntem	Uygun durum	Esneklik	Not
Kablo ile dağıtım	Küçük ve orta yapılar	Orta	En yaygın, ekonomik
Bara ile dağıtım	Yüksek akım, çok katlı yapılar	Yüksek	Hızlı montaj, kolay ek çıkış

Aydınlatma kontrolü

Yöntem	Enerji tasarrufu	Maliyet	Tipik kullanım
Anahtar ile kontrol	Düşük	Düşük	Konut
Hareket ve gün ışığı sensörleri	Orta-yüksek	Orta	Ofis, koridor, otopark
Merkezi programlanabilir kontrol	Yüksek	Yüksek	Ticari yapılar, oteller

Uygulama Adımları

1. ProjeOnaylı proje ve detaylar
2. Gömülü işlerTopraklama, boru ve kutular
3. Taşıma sistemiTava, merdiven, kanal
4. Kablo çekimiEtiketli ve düzenli
5. PanolarMontaj ve bağlantılar
6. Son tesisatArmatür, priz, anahtar
7. TestYalıtım, süreklilik, topraklama
8. Devreye almaEnerjilendirme ve kabul

1. Onaylı proje ve shop drawing çizimleri hazırlanır; dağıtım şirketi bağlantı süreci başlatılır.
2. Temel topraklaması ve betona gömülü borular, kutular ve kılıflar döküm öncesinde yerleştirilir.
3. Kablo tavaları, merdivenleri ve kanallar askılarıyla monte edilir; güçlü ve zayıf akım ayrımı korunur.
4. Kablolar projeye göre çekilir, her iki ucu etiketlenir; bükülme yarıçapları ve tava doluluk oranları gözetilir.
5. Panolar yerine monte edilir, bağlantılar yapılır ve tek hat şemaları pano içine konur.
6. İnce işlerden sonra armatür, priz ve anahtarlar takılır.
7. Yalıtım direnci, süreklilik, topraklama direnci, kaçak akım cihazı ve polarite testleri yapılır.
8. Enerjilendirme, yük testleri ve jeneratör–UPS devreye alma senaryoları uygulanır; test ve devreye alma süreciyle teslim edilir.

Kontrol Noktaları ve Test Planı

Aşama	Kontrol	Kayıt
Malzeme	Kablo tipi ve kesiti, pano tip test belgeleri, armatür belgeleri	Malzeme onay formu
Gömülü işler	Topraklama, boru ve kutu yerleri (döküm öncesi)	Döküm öncesi kontrol
Kablo taşıma	Askı aralıkları, ayrım, yangın geçişleri	Kontrol formu
Kablo çekimi	Kesit, güzergâh, etiketleme, bükülme	Kontrol formu
Panolar	Koruma elemanları, bağlantılar, etiket ve şemalar	Pano kontrol listesi
Testler	Yalıtım direnci, süreklilik, topraklama direnci, kaçak akım	Test raporları
Aydınlatma	Aydınlık düzeyi ölçümleri, acil aydınlatma süresi	Ölçüm raporu

Testler yetkili kişilerce yapılır ve test ve muayene planına işlenir.

Metraj ve Ölçüm Kuralları

• Kablolar: Tip ve kesitine göre metre olarak, güzergâh üzerinden; pano içi uç payları sözleşme kuralına göre.
• Kablo taşıma sistemleri: Tip ve genişliğine göre metre olarak; dirsek, te ve askıların dahil olup olmadığı belirtilir.
• Panolar: Takım olarak, tek hat şemasıyla birlikte tanımlanır.
• Armatür, priz ve anahtarlar: Tip ve özelliğine göre adet olarak.
• Topraklama ve yıldırımdan korunma: İletkenler metre, çubuk ve ekipmanlar adet veya takım olarak.

Genel ölçüm esasları için metraj nasıl yapılır? yazımıza bakabilirsiniz.

Birim Fiyat Analizi ve Fiyat Mertebeleri

Birim Fiyat Aralıkları (USD, KDV Hariç)

Elektrik tesisatı kalemleri Bakanlık elektrik tesisatı birim fiyatlarında poz bazında yer alır. Bu rehberde kullanılan yönteme göre (Eylül 2026 listesi, yayımdan bir ay önceki TCMB döviz satış kuru, %20–%50) değerleri doğrulanamadığından fiyat tablosu verilmemiştir; liste doğrulandığında tablo eklenecektir. Kablo fiyatları bakır fiyatlarına çok duyarlı olduğu için güncel tedarikçi teklifleri esas alınmalıdır.

Maliyeti en çok etkileyen kararlar; bağlantı türü (alçak gerilim veya trafo merkezi), kablo tipleri (özellikle halojen içermeyen ve yangına dayanıklı kablolar), pano ve şalt malzemesi markası, armatür seçimi, yedek güç kapasitesi ve aydınlatma kontrol sistemidir.

Fiyatlar piyasa şartlarına göre değişebilir. Gerçek fiyatı; genel giderler, konaklama ve ulaşım masrafları, teknik personel giderleri ve kâr beklentisi, teknik kadro gereksinimi, ödeme şartları ve vade, işin niteliği, fiyat farkı uygulanıp uygulanmayacağı, ürün menşei ve markası, montaj yüksekliği ve erişim, nakliye mesafesi, alım miktarı ile döviz ve emtia (özellikle bakır ve alüminyum) fiyatlarındaki dalgalanmalar etkileyebilir. Keşif ve teklif hazırlarken güncel tedarikçi ve uygulayıcı teklifleri esas alınmalıdır.

İşçilik Verimlilikleri

İmalat	Tipik verimlilik	Not
Kablo tavası montajı (askı dahil)	0,3–0,7 adam-saat/m	Tava genişliği ve yüksekliğe bağlı
Kablo çekimi (küçük ve orta kesit)	0,03–0,1 adam-saat/m	Kesit, güzergâh ve çekim yöntemine bağlı
Priz ve anahtar montajı (kutu dahil)	0,3–0,6 adam-saat/adet	Sıva altı veya üstü olmasına bağlı
LED armatür montajı	0,5–1,5 adam-saat/adet	Armatür tipi ve tavan sistemine bağlı

İşçilik verimliliği; imalat şartlarına (kablo kesitleri, güzergâh uzunluğu, pano ve devre sayısı), çalışma ortamına (montaj yüksekliği, asma tavan içi yoğunluk, diğer ekiplerle çakışma), malzemenin zamanında ve eksiksiz sahada bulunmasına, ekibin deneyimine ve iş organizasyonuna göre önemli ölçüde değişir. Değerler planlama için yol gösterici aralıklardır.

Yaygın Marka Listesi

Aşağıdaki liste, Türkiye'de yaygın olarak kullanılan ürün ve markaları bilgilendirme amacıyla, alfabetik ve tavsiye niteliği taşımadan verir. Projede kullanılacak ürünler onaylı marka listesi ile belirlenir.

• Kablo: Hes Kablo, Nexans, Prysmian
• Pano ve şalt malzemesi: ABB, Schneider Electric, Siemens
• Anahtar ve priz: Legrand, Schneider Electric, Viko
• Aydınlatma: Pelsan, Philips, Zumtobel

Teknik Şartname

• Bağlantı türü, güç hesapları ve yedek güç kapsamı
• Kablo tipleri, kesitler ve döşeme koşulları; halojen içermeyen ve yangına dayanıklı kablo gereksinimleri
• Pano yapısı, koruma elemanları, seçicilik ve etiketleme
• Kablo taşıma sistemleri ve güçlü-zayıf akım ayrımı
• Topraklama, eş potansiyel ve yıldırımdan korunma
• Aydınlatma düzeyleri, armatür özellikleri ve kontrol sistemi
• Test ve devreye alma, ölçüm raporları, as-built tek hat şemaları ve bakım kılavuzları
• Metraj ve ödeme esasları

Şartname hazırlığı için teknik şartname nasıl hazırlanır? yazımıza göz atabilirsiniz.

Sık Yapılan Hatalar

• Gelecekteki yük artışı için pano ve kolon hatlarında yedek kapasite bırakmamak
• Güçlü ve zayıf akım kablolarını aynı tavada ayrımsız çekmek
• Kabloları etiketlememek; işletmede arıza aramayı zorlaştırmak
• Temel topraklamasını döküm öncesinde yapmamak veya kontrol etmemek
• Kablo geçişlerinde yangın durdurucuları atlamak
• Testleri yapmadan enerji vermek
• As-built tek hat şemalarını güncellememek

Sık Sorulan Sorular

Halojen İçermeyen Kablo Nerede Kullanılmalıdır?

Yangın anında az duman ve zehirli gaz yayması istenen yerlerde; özellikle kaçış yolları, kalabalık mekânlar, hastaneler ve kapalı otoparklarda tercih edilir. Kullanım yerleri yangın mevzuatı ve proje gereksinimlerine göre belirlenir.

Topraklama Neden Bu Kadar Önemlidir?

Topraklama, bir arıza durumunda tehlikeli gerilimin insanlara ve cihazlara zarar vermeden toprağa akmasını sağlar ve koruma cihazlarının doğru çalışmasının ön koşuludur. Temel topraklaması betonla birlikte yapıldığı için sonradan düzeltilmesi zordur.

LED Aydınlatmaya Geçiş Ne Kazandırır?

LED armatürler, geleneksel armatürlere göre daha az enerji tüketir ve daha uzun ömürlüdür. Sensör ve kontrol sistemleriyle birlikte kullanıldığında enerji tasarrufu daha da artar.

Elektrik Tesisatında Hangi Testler Yapılır?

Yalıtım direnci, koruma iletkeni sürekliliği, topraklama direnci, kaçak akım koruma cihazı ve polarite testleri temel testlerdir. Sonuçlar rapor halinde teslim edilir.

İlgili Yazılar ve Hizmetler

• Test ve devreye alma süreci
• Datacenter projelerinde inşaat gereksinimleri
• Enerji kimlik belgesi
• Isıtma, soğutma ve havalandırma sistemleri
• Sıhhi tesisat

STDA İnşaat, ticari, sağlık ve endüstriyel yapılarda elektrik tesisatı projelerinin koordinasyonu, malzeme onayı, saha kontrolleri ve devreye alma süreçlerini yürütür. Ayrıntılar için proje yönetimi ve hizmetlerimiz sayfalarına göz atabilirsiniz.